Dostępność bez barier

INFORMACJE O KAMPANII SPOŁECZNEJ

Plakat projektu Lubelscy Liderzy Dostępności na STAR realizowanego przez FLOP i LFOON

Trwa kampania społeczna “Prospołeczni = Dostępni” w ramach projektu pt. „Lubelscy Liderzy Dostępności na START” realizowanego z dotacji programu Aktywni Obywatele – Fundusz Krajowy, finansowanego z Funduszy EOG. Projekt jest realizowany przez Związek Stowarzyszeń Forum Lubelskich Organizacji Pozarządowych w partnerstwie z Lubelskim Forum Organizacji Osób Niepełnosprawnych – Sejmik Wojewódzki.    

To kampania edukacyjna i zarazem akcja informacyjna na temat dostępności skierowana przede wszystkim do środowiska sektora pozarządowego, który funkcjonuje odmiennie niż sektor publiczny i sektor prywatny. Celem kampanii społecznej “Prospołeczni = Dostępni” jest zwiększenie świadomości i kompetencji NGO w zakresie zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami. 

SANKCJE ZA BRAK DOSTĘPNOŚCI – O TYM WARTO WIEDZIEĆ

Zgodnie z  art. 2 ust. 4) ustawy z 19 lipca 2019 r. o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami, projektowanie uniwersalne oznacza – projektowanie produktów, środowiska, programów i usług w taki sposób, by były użyteczne dla wszystkich w możliwie największym stopniu, bez potrzeby adaptacji lub specjalistycznego projektowania.

Projektowanie uniwersalne to nie jest zbiór technicznych norm i standardów. W projektowaniu uniwersalnym konieczne jest uwzględnienie faktu, że nawet  pełna zgodność z przepisami prawa i normami technicznymi nie zawsze musi oznaczać pełną  użyteczność rozwiązań dedykowanych osobom z niepełnosprawnością. Praktycznie nigdy nie uda się przepisami prawnymi stworzyć szczegółowego katalogu rozwiązań, które należy uwzględnić w tego typu projektowaniu.

Projektowanie uniwersalne to raczej pewna filozofia projektowania produktów i otoczenia, która dąży do zoptymalizowania ich funkcjonalności w możliwie szerokim zakresie. Dzięki temu, jak najwięcej odbiorców będzie mogło skorzystać z produktów, usług i przestrzeni, bez konieczności ponoszenia dodatkowych nakładów finansowych, czasowych i ludzkich. Projektowanie uniwersalne koncentruje się na projektowaniu bez barier już na etapie projektu. Oznacza dostępność i uczestnictwo dla wszystkich użytkowników. W praktyce projektowanie uniwersalne jest dla nas samych, a nie dla nieokreślonej grupy użytkowników. Zakłada tworzenie przestrzeni, w której widoczna będzie różnorodność całego społeczeństwa. Pluralizm jest bowiem atutem każdego społeczeństwa. Dostarczane ułatwienia, z pozoru dostępne, nie mogą stygmatyzować niepełnosprawności lub innych okoliczności ograniczających sprawność użytkowników.

Idea tworzenia społeczeństwa obywatelskiego w oparciu o zasady równości szans i niedyskryminacji, wymagają zwiększonej empatii. Umiejętności praktyczne zastosowania projektowania uniwersalnego wymagają poznania i zrozumienia potrzeb przyszłych użytkowników projektowanych obiektów, produktów i usług. Szczególnie ważne jest to w zakresie realizacji potrzeb osób ze szczególnymi potrzebami, w tym:

  • osób starszych,
  • osób poruszających się na wózkach, o kulach i ograniczonej możliwości poruszania się,
  • osób niewidomych i słabowidzących,
  • osób głuchych i słabosłyszących,
  • osób głuchoniewidomych,
  • osób z niepełnosprawnościami psychicznymi, intelektualnymi oraz z zaburzeniami funkcji poznawczej,
  • kobiet w ciąży,
  • osób z małymi dziećmi, w tym z wózkami dziecięcymi,
  • osób mających trudności w komunikowaniu się z otoczeniem (także z rozumieniem języka pisanego albo mówionego).
  • osób o nietypowym wzroście (w tym również dzieci),
  • osób wykluczonych cyfrowo,
  • osób z ciężkim lub nieporęcznym bagażem, towarem,
  • inne (np. tymczasowe wykluczenie, z ograniczoną sprawnością manualną).

NGO powinny już na etapie planowania swoich działań zadbać o dostępność, jeżeli chcą dotrzeć ze swoją ofertą do osób ze szczególnymi potrzebami. Realizacja projektowania uniwersalnego związana jest ze zrozumieniem podstawowych zasad, które powinny obowiązywać w społeczeństwie obywatelskim:

  • użyteczność dla osób o różnej sprawności – projekt jest użyteczny i atrakcyjny dla ludzi o różnych umiejętnościach (możliwościach),
  • elastyczność w użytkowaniu – dostarczane rozwiązania powinny być użyteczne dla odbiorców oraz umożliwiać wybór, uwzględniać szeroki zakres indywidualnych preferencji i umiejętności odbiorców,
  • proste i intuicyjne użytkowanie – prosta i zrozumiała obsługa, niezależnie od doświadczenia, wiedzy, umiejętności czy poziomu koncentracji użytkownika,
  • czytelna informacja – efektywny sposób łączenia ze sobą niezbędnych informacji dla użytkownika, niezależnie od warunków otoczenia lub jego zdolności,
  • tolerancja na błędy – zminimalizowane zagrożenia i negatywne skutki przypadkowego lub zamierzonego nieprawidłowego użytkowania,
  • wygodne użytkowanie bez wysiłku – wygodna obsługa wymagająca minimalnego wysiłku fizycznego ze strony użytkownika,
  • wielkość i przestrzeń odpowiednie dla dostępu i użytkowania – odpowiednia wielkość i przestrzeń przewidziana do podejścia, działania i wykorzystania produktu, niezależnie od wielkości, postawy lub mobilności użytkownika,
  • percepcja równości – zminimalizowane możliwości indywidualnego postrzegania projektu jako dyskryminującego.

Jeżeli na wczesnym etapie nie uda się zastosować projektowania uniwersalnego, to można zastosować mechanizmy racjonalnych usprawnień. Polegają one na dokonywaniu takich zmian, które zapewnią osobom ze szczególnymi potrzebami możliwość korzystania z nich na równi z innymi odbiorcami. Zgodnie z art. 2 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, racjonalne usprawnienie oznacza – konieczne i odpowiednie zmiany i dostosowania, nie nakładające nieproporcjonalnego lub nadmiernego obciążenia, jeśli jest to potrzebne w konkretnym przypadku, w celu zapewnienia osobom niepełnosprawnym możliwości korzystania z wszelkich praw człowieka i podstawowych wolności oraz ich wykonywania na zasadzie równości z innymi osobami.

Przy czym projektowanie uniwersalne i racjonalne usprawnienie są stosowane w szczególności w celu spełnienia minimalnych wymagań, o których mowa w art. 6 ustawy z 19 lipca 2019 r. o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami, dla zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (tj. w zakresie dostępności – architektonicznej, cyfrowej i informacyjno-komunikacyjnej).

W indywidualnym przypadku, jeżeli podmiot nie jest w stanie, w szczególności ze względów technicznych lub prawnych, zapewnić dostępności osobie ze szczególnymi potrzebami w  zakresie, o którym mowa w art. 6 ustawy, podmiot ten jest obowiązany zapewnić takiej osobie dostęp alternatywny. Dostęp alternatywny, polega w szczególności na – zapewnieniu osobie ze szczególnymi potrzebami wsparcia innej osoby (tj. dostęp nie odbywa się w sposób samodzielny lub na zasadzie równości z innymi osobami), lub zapewnieniu wsparcia technicznego (w tym z wykorzystaniem nowoczesnych technologii), lub wprowadzeniu takich działań i rozwiązań organizacyjnych podmiotu, które umożliwią realizację potrzeb osób ze szczególnymi potrzebami, w niezbędnym zakresie dla tych osób. Jednak od 6 września 2021 r. – dostęp alternatywny może być stosowany tylko w wyjątkowych, indywidualnych i uzasadnionych okolicznościach i nie jest równoznaczny z zapewnieniem dostępności. Stąd po tej dacie szczególne potrzeby muszą być zapewniane z wykorzystaniem projektowania uniwersalnego lub racjonalnych usprawnień.

SANKCJE ZA BRAK DOSTĘPNOŚCI – O TYM WARTO WIEDZIEĆ

Osoby ze szczególnymi potrzebami mają prawo do żądania zapewnienia dostępności – architektonicznej, cyfrowej i informacyjno-komunikacyjnej. Chcą być traktowane podmiotowo oraz mieć świadomość, że ktoś się nimi interesuje i próbuje uwzględnić ich potrzeby. Ustawa z 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami oraz ustawa z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych, znacząco podniosły rangę dostępności. Wcześniej w przepisach prawnych nie było określonych kar finansowych za brak stosowania zasad dostępności – teraz może wiązać się to z sankcjami finansowymi. Dostępność nie miała też swojego gospodarza – teraz są nimi koordynatorzy ds. dostępności. W tym zakresie osobom ze szczególnymi potrzebami przysługuje procedura wnioskowo-skargowa. W ten sposób osoby z niepełnosprawnościami mogą domagać się respektowania swoich praw w zakresie zapewnienia dostępności przez podmioty publiczne.

Procedura skargowa o zapewnienie dostępności architektonicznej lub informacyjno-komunikacyjnej.:

Zgodnie z art. 29 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami każdy, bez – konieczności wykazania interesu prawnego lub faktycznego – ma prawo poinformować podmiot publiczny o braku dostępności architektonicznej lub informacyjno-komunikacyjnej, o których mowa w art. 6 ust. 1 lub 3 ustawy.
Osoba ze szczególnymi potrzebami lub jej przedstawiciel ustawowy, po wykazaniu interesu faktycznego (tj. wskazania realnej potrzeby skorzystania z usług danego podmiotu), ma prawo wystąpić z wnioskiem o zapewnienie dostępności architektonicznej lub informacyjno-komunikacyjnej.

Wniosek powinien zawierać:
• dane kontaktowe wnioskodawcy,
• wskazanie bariery utrudniającej lub uniemożliwiającej dostępność w zakresie architektonicznym lub informacyjno-komunikacyjnym,
• wskazanie sposobu kontaktu z wnioskodawcą,
• wskazanie preferowanego sposobu zapewnienia dostępności, jeżeli dotyczy.

Zapewnienie dostępności, w zakresie określonym we wniosku, powinno nastąpić bez zbędnej zwłoki, nie później jednak niż w ciągu 14 dni od dnia złożenia wniosku. Jeżeli zapewnienie dostępności nie jest możliwe w tym terminie, podmiot niezwłocznie powiadamia wnioskodawcę o przyczynach opóźnienia i wskazuje nowy termin zapewnienia dostępności, nie dłuższy niż 2 miesiące od dnia złożenia wniosku o zapewnienie dostępności. W przypadkach uzasadnionych wyjątkowymi okolicznościami, gdy zapewnienie dostępności w zakresie określonym we wniosku o zapewnienie dostępności jest niemożliwe lub znacznie utrudnione (w szczególności ze względów technicznych lub prawnych), podmiot publiczny niezwłocznie zawiadamia wnioskodawcę o braku możliwości zapewnienia dostępności, co nie zwalnia podmiotu publicznego z obowiązku zapewnienia dostępu alternatywnego. W przypadku, gdy podmiot publiczny nie zapewni wnioskodawcy dostępności, wnioskodawcy służy prawo złożenia skargi na brak dostępności do Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON).

Procedura skargowa o zapewnienie dostępności cyfrowej stron internetowych, aplikacji mobilnej lub ich elementów:

Zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych, każdy ma prawo wystąpić do podmiotu publicznego z żądaniem zapewnienia dostępności cyfrowej wskazanej strony internetowej, aplikacji mobilnej lub ich elementów. Można także zażądać udostępnienia informacji za pomocą alternatywnego sposobu dostępu.

Wniosek z żądaniem powinien zawierać:
• dane kontaktowe wnioskodawcy,
• wskazanie strony internetowej, aplikacji mobilnej lub elementu strony internetowej, lub aplikacji mobilnej podmiotu publicznego, które mają być dostępne cyfrowo,
• wskazanie sposobu kontaktu z wnioskodawcą,
• wskazanie alternatywnego sposobu zapewnienia dostępności, jeżeli dotyczy.

Rozpatrzenie wniosku powinno nastąpić bez zbędnej zwłoki, najpóźniej w ciągu 7 dni od dnia złożenia wniosku z żądaniem zapewnienia dostępności. Jeżeli dotrzymanie tego terminu nie jest możliwe, podmiot publiczny niezwłocznie informuje wnioskodawcę o przyczynach opóźnienia i wskazuje nowy termin, przy czym termin ten nie może być dłuższy niż 2 miesiące od dnia złożenia wniosku o zapewnienie dostępności. Jeżeli dotrzymanie tego terminu nie jest możliwe, podmiot publiczny niezwłocznie informuje o tym wnoszącego żądanie, kiedy realizacja żądania będzie możliwa, przy czym termin ten nie może być dłuższy niż 2 miesiące od dnia wystąpienia z żądaniem. Jeżeli zapewnienie dostępności cyfrowej nie jest możliwe, podmiot publiczny może zaproponować alternatywny sposób dostępu do informacji. W przypadku, gdy podmiot publiczny odmówi realizacji żądania zapewnienia dostępności lub alternatywnego sposobu dostępu do informacji, wnoszący żądanie możne złożyć skargę w sprawie zapewniana dostępności cyfrowej strony internetowej, aplikacji mobilnej lub ich elementów. Po wyczerpaniu procedury może także złożyć wniosek do Rzecznika Praw Obywatelskich.

Procedura wnioskowo-skargowa o zapewnienie dostępności cyfrowej stron internetowych, aplikacji mobilnej lub ich elementów, powinna być szczegółowo opisana w Deklaracji Dostępności, którego umieszczanie w Internecie wymaga ustawa o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych. Deklaracja musi zostać opublikowana w wersji elektronicznej, w dostępny sposób, nawet jeśli dotyczy strony internetowej, która nie spełnia standardu WCAG 2.1 poziom AA. Każdego roku, do końca marca oraz po każdej większej przebudowie strony internetowej deklarację trzeba zaktualizować. Za jej brak lub niekompletność grozi kara finansowa.
Jednak bez działań strażniczych NGO i społecznej kontroli – zmiany na rzecz zwiększenia poziomu dostępności będą zachodzić w niewystarczającym tempie. W tym zakresie NGO powinny nie tylko promować dostępność, ale także mobilizować podmioty publiczne do zwiększenia wdrażania zasad dostępności.

Postępowanie skargowe stosuje się w stosunku do podmiotów publicznych zobowiązanych do tego ustawami. Mogą to być także inne podmioty, które realizują zadania publiczne. Stąd kolejnym krokiem powinna być standaryzacja działań NGO w zakresie zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami, które uwzględniałyby specyfikę działania sektora pozarządowego funkcjonującego odmiennie niż sektor publiczny i sektor prywatny. W tym zakresie istnieje potrzeba wykreowania społecznych lokalnych Animatorów Dostępności w oparciu o system społecznych Koordynatorów ds. dostępności w organizacji (analogicznie jak wykreowano „Latarników Polski Cyfrowej” w ramach Programu Polska Cyfrowa Równych Szans).

O rosnącym zapotrzebowaniu na specjalistów ds. dostępności świadczy obwieszczenie Ministra Funduszy i Polityki Regionalnej z 14 kwietnia 2020 r. w sprawie włączenia kwalifikacji rynkowej „Wdrażanie dostępności w organizacji” do Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji. Osoby, które uzyskają kwalifikacje będą potrafiły wdrażać standardy dostępności w organizacji oraz realizować zadania określone w rządowym Programie Dostępność Plus 2018-2025. Kwalifikacja ta daje uprawnienia do zawodu Koordynator ds. dostępności.

NGO STAWIAJĄ NA DOSTĘPNOŚĆ POTWIERDZONĄ CERTYFIKATEM

Proces certyfikacji podmiotów w zakresie zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami będzie coraz bardziej znajdować się w kręgu zainteresowań NGO. Organizacje działają dla dobra wspólnego i podejmują szereg działań prospołecznych. Jednym z tych działań powinno być dbanie o zapewnienie dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami, w tym osobom z niepełnosprawnościami i seniorom. Dostępność powinna stanowić niezbędny elementem działalności każdej organizacji i być przejawem społecznej odpowiedzialności.

W ustawie z 19 lipca 2019 r. o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami przewidziano nieobowiązkową certyfikację NGO i przedsiębiorców, służącą poprawie dostępności. Proces certyfikacji pozwoli potwierdzić, czy podmiot występujący o certyfikat zapewnia dostępność osobom ze szczególnymi potrzebami w stopniu określonym w art. 6. ustawy, tj. w zakresie dostępności – architektonicznej, cyfrowej i informacyjno-komunikacyjnej.

Procedura certyfikacji NGO będzie obejmowała w szczególności:
• złożenie wniosku o certyfikację do podmiotu znajdującego się w wykazie opublikowanym przez Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej,
• weryfikację wniosku, określenie warunków umowy,
• weryfikację spełnienia minimalnych wymagań z art. 6 ustawy (audyt obejmujący wszystkie 3 typy dostępności – nawet jeśli NGO działa tylko w Internecie),
• sformułowanie szczególnych zaleceń w zakres poprawy zapewnienia dostępności,
• przyznanie certyfikatu dostępności dla NGO na okres 4 lat.

Certyfikaty dostępności będą przyznawane przez NGO i przedsiębiorców, którzy dysponują odpowiednimi zasobami organizacyjnymi, kadrowymi i narzędziami pozwalającymi na należyte przeprowadzenie procesu certyfikacji. Podmioty dokonujące certyfikacji zostaną wyłonione w naborze Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej. W dn. 19 listopada 2021 r. zakończono pierwszy nabór podmiotów, które uzyskają prawo do wydawania certyfikatów dostępności. Kolejne nabory nie są obecnie planowane.

NGO powinny zabiegać o dostępność, bo to jest dla nich opłacalne. W tym zakresie poddanie się procesowi certyfikacji pozytywnie wpłynie na wizerunek organizacji, pozwoli zyskać nowych odbiorców oferowanych usług, wzmocni zaufanie interesariuszy, jak też zwiększy szanse na otrzymanie dotacji ze środków publicznych. Certyfikacja będzie dawała też wymierne korzyści ekonomiczne – zmniejszenie o 5% składki na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON).

Szeroko rozumiana dostępność stanowi wyzwanie, które NGO powinny podjąć od zaraz. Na dostępności skorzystają wszyscy.

NGO STAWIAJĄ NA DOSTĘPNOŚĆ W ZAKRESIE REALIZACJI ZADAŃ Z UDZIAŁEM ŚRODKÓW PUBLICZNYCH

Od 6 września 2021 r. w umowach zawieranych przez podmioty publiczne z NGO, powinny się znaleźć postanowienia określające warunki służące zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami, w zakresie realizacji tych zadań.

Konieczność uwzględniania warunków służących zapewnieniu dostępności w przypadku realizacji zadań publicznych przez NGO, wynika z art. 4 ust. 3 ustawy z 19 lipca 2019 r. o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami – w przypadku zlecania lub powierzania, na podstawie umowy, realizacji zadań publicznych finansowanych z udziałem środków publicznych lub udzielania zamówień publicznych podmiotom innym niż podmioty publiczne, w tym NGO, podmiot publiczny jest obowiązany do określenia w treści umowy warunków służących zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami w zakresie tych zadań publicznych lub zamówień publicznych, z uwzględnieniem wymagań, o których mowa w art. 6, czyli zapewnić minimalne wymagania dostępności – architektonicznej, cyfrowej i informacyjno-komunikacyjnej.

Przy czym warunki te powinny być określone w umowach w sposób odpowiedni do zakresu zlecanego zadania lub zamówienia. Zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami – w przypadku, gdy podmiot inny niż podmiot publiczny realizuje, na podstawie umowy zawartej z podmiotem publicznym, zadanie finansowane z udziałem środków publicznych, jest obowiązany do zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami w zakresie określonym w tej umowie.

Definicja „zadania publicznego” nie została określona w polskich przepisach. Podmiot publiczny może określić dodatkowe wymagania nie wynikające wprost z art. 6 ustawy o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami, a dotyczące dostępności – zgodnie ze swobodą kształtowania umów i określania swoich oczekiwań co do efektów realizacji zadania. Wymagania dotyczące zapewnienia dostępności muszą być określone w treści umowy w sposób adekwatny do realizowanego zadania. Takie rozwiązanie pozwala na dopasowanie wymagań do możliwości danej organizacji oraz postawienia jej realistycznych wymagań – z punktu widzenia nakładów finansowych, czy ograniczeń czasowych. Obowiązek zapewniania dostępności nie dotyczy całokształtu działalności organizacji, która wykonuje zadanie zlecone lub powierzone, a jedynie tych zadań, na które zostały przeznaczone środki publiczne.

W tym zakresie najlepszym rozwiązaniem wydaje się konkretne doprecyzowanie wymagań w umowie, zamiast ogólne odniesienie się do wymagań określonych w art. 6. Wymagania określone w tym artykule są bowiem sformułowane ogólnie, w związku z czym mogą spowodować, że podmiot publiczny oraz NGO będą w inny sposób interpretować zapisy umowy i zakres dostępności, który powinien być zrealizowany.

Jednak art. 4 ust. 3 ustawy o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami nie ma zastosowania do wszystkich umów na podstawie, których są wydatkowane środki publiczne. W umowach o realizację projektów dofinansowanych ze środków Unii Europejskiej dostępność ma być zapewniana na zasadach określonych w „Wytycznych w zakresie realizacji zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami oraz zasady równości szans kobiet i mężczyzn w ramach funduszy unijnych na lata 2014-2020” oraz późniejszych przepisów unijnej perspektywy finansowej na lata: 2021-2027. Takie umowy nie są typowymi umowami na wykonanie zadań publicznych, ponieważ w zakresie dostępności odwołują się do odrębnych regulacji prawnych.

NGO STAWIAJĄ NA ZAPEWNIENIE DOSTĘPNOŚCI OSOBOM ZE SZCZEGÓLNYMI POTRZEBAMI

W określonych przypadkach NGO mają obowiązek zapewnienia dostępności – cyfrowej, architektonicznej i informacyjno-komunikacyjnej, wynikający z ustawy z 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami oraz ustawy z 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych.

Obowiązujące w Polsce rozwiązania systemowe w zakresie zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami koncentrują się głównie na podmiotach publicznych. Do tej pory nie były podejmowane na szeroką skalę działania wspierające organizacje pozarządowe w zakresie wdrażania zasad dostępności. Przepisy opisujące dostępność wskazują na podmioty publiczne, ale w wielu sytuacjach ta kwestia dotyczy także NGO.

Jednak wiele NGO nie ma jeszcze świadomości, że w niektórych przypadkach mają obowiązki zapewnienia dostępności na podobnych zasadach jak podmioty publiczne. NGO powinny widzieć w dostępności nie tylko zestaw obowiązków, ale również powinny zabiegać o ich stosowanie. I to nie tylko dlatego, że część z nich musi się dostosować. NGO świadczące usługi na rzecz osób ze szczególnymi potrzebami – mogą i powinny same o dostępność zabiegać.

JAKIE SĄ OBSZARY DOSTĘPNOŚCI? – O TYM WARTO WIEDZIEĆ

Zgodnie z art. 2 ust. 2) ustawy z 19 lipca 2019 r. o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami, dostępność oznacza – dostępność architektoniczną, cyfrową oraz informacyjno-komunikacyjną, co najmniej w zakresie określonym przez minimalne wymagania, o których mowa w art. 6, będącą wynikiem uwzględnienia uniwersalnego projektowania albo zastosowania racjonalnego usprawnienia. Z kolei zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy o zapewnieniu dostępności organizacje pozarządowe, dążą w prowadzonej działalności do zapewniania dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami.

Dostępność jest już obowiązkiem. Jednak dostępności nie uda się ustanowić tylko przepisami prawnymi – dostępność sama w sobie jest prawem. Polska ratyfikowała Konwencję ONZ o prawach osób niepełnosprawnych w 2012 roku, ale na akty prawne wdrażające jej zapisy dotyczące dostępności trzeba było poczekać do 2019 r. Wtedy uchwalono ustawę z 19 lipca 2019 r. o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami oraz ustawę z 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych. Ustawa o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami jest kluczowym elementem rządowego Programu Dostępność Plus 2018-2025. Ustawy te nie kolidują z innymi obowiązującymi przepisami prawa.

Wyzwania dla NGO związane z zapewnieniem dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami będą zajmować coraz więcej miejsca w debacie publicznej. Idea dostępności jest uniwersalna, stąd potrzebne jest horyzontalne włączenie jej do wszystkich polityk publicznych. Potrzebny jest międzysektorowy wysiłek, wykraczający poza ramy prawne. W dostępności nie ma drogi na skróty.

W praktyce bardzo trudno będzie osiągnąć ambitny cel zakładający zapewnienie 100% dostępności. Dostępność to ciągły proces, a nie jednorazowe działanie polegające na sprawdzeniu listy kontrolnej. Jest jak mapa drogowa, która nie ma – jednej drogi i nigdy się nie kończy. Dostępność jest jak stan umysłu. Rozpoczyna się od wzrostu świadomości i zrozumienia potrzeb osób ze szczególnymi potrzebami, zaś kończy na konsekwentnym wprowadzaniu zmian – krok po kroku. Dostępność jest procesem, który dotyczy nas wszystkich. Należy ją rozumieć szerzej, niż tylko zapewnienie dostępności osobom z niepełnosprawnościami, czy seniorom.

Dostępność zakłada zapewnienie tych samych możliwości wszystkim ludziom, bez względu na ich ograniczenia wewnętrze, zewnętrzne i zmieniające się okoliczności. Dostępność służy prowadzenia niezależnego życia na równi z innymi. Powinniśmy budować świat, który będzie dostępny dla wszystkich osób o różnych potrzebach. Każdy z nas jest inny, wszyscy jesteśmy równi. Musimy starać się tak zmieniać świat, żeby dla różnych osób wszędzie znalazło się miejsce. W tym zakresie dostępność jest jednym z najważniejszych osiągnięć w zmianie jakości życia osób z niepełnosprawnościami.

Jednak ważne jest, aby NGO same znały i stosowały zasady dostępności. Zgodnie z zasadą „Prospołeczni=Dostępni” organizacje społeczne powinny być powszechnie utożsamiane z przestrzeganiem zasad dostępności, które stanowią jedną z nadrzędnych zasad określonych w Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych.

KIM SĄ OSOBY ZE SZCZEGÓLNYMI POTRZEBAMI? – O TYM WARTO WIEDZIEĆ

Ustawa z 19 lipca 2019 r. o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami nie posługuje się określeniem „osoby z niepełnosprawnością”, ale bardziej ogólnym pojęciem „osoby ze szczególnymi potrzebami”.

W tym zakresie szczególne potrzeby mogą mieć charakter tymczasowy, w przeciwieństwie do niepełnosprawności mającej zazwyczaj trwały charakter. Zgodnie z  art. 2 ust. 3) ustawy osoba ze szczególnymi potrzebami oznacza – osobę, która ze względu na swoje cechy  zewnętrzne lub wewnętrzne, albo ze względu na okoliczności, w których się  znajduje, musi podjąć dodatkowe działania lub zastosować dodatkowe środki  w celu przezwyciężenia bariery, aby uczestniczyć w różnych sferach życia na  zasadzie równości z innymi osobami.

Dla NGO dostępność, to temat nowy i bardzo ważny. Trzeba zmienić sposób myślenia NGO o zapewnieniu dostępności osobom ze  szczególnymi potrzebami. Dostępność stanowi niezbędny element działalności NGO. Jednak w wielu przypadkach świadczone usługi nie są w pełni dostosowane do tego, aby osoby ze szczególnymi potrzebami mogły z nich samodzielnie korzystać. Ponadto część NGO uważa, że ich ten problem nie dotyczy – bo nie jest to ich grupa docelowa, nie mają takich odbiorców swoich działań itp.

Jednak w praktyce może się okazać, że tej pory osoby ze szczególnymi potrzebami nie korzystały z usług NGO, bo nie miały takiej możliwości. A nie dlatego, że nie były zainteresowane. Jeżeli zostaną poinformowane o zapewnieniu dostępności, to może  skorzystają z oferty NGO? Osoby z niepełnosprawnościami stanowią około 12%  ogółu społeczeństwa. Oznacza to, że potencjalnie blisko co ósmy uczestnik działań realizowanych przez NGO może mieć trudności w rzeczywistym w nich udziale. Stąd zamiast pytać – czy da się to zrobić? Należy raczej zastanowić się – w jaki sposób zapewnić dostępność? Od NGO trzeba wymagać stosowania zasad dostępności, ale najpierw należy je do tego przygotować. Obecnie NGO potrzebują różnych form wsparcia w obszarze zapewnienia dostępności – informacyjnego, edukacyjnego, doradczego, czy audytowego.

BARIERY W DOSTĘPNOŚCI – O TYM WARTO WIEDZIEĆ

Zgodnie z art. 2 ust. 1) ustawy z 19 lipca 2019 r. o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami, bariera oznacza – przeszkodę lub ograniczenie architektoniczne, cyfrowe lub informacyjno-komunikacyjne, które uniemożliwia lub utrudnia osobom ze szczególnymi potrzebami udział w różnych sferach życia na zasadzie równości z innymi osobami.

Przełamywanie barier w zakresie dostępność stanowi jeden z kluczowych wyzwań dla NGO. Dostępność jest cechą dzięki której z produktów i usług i przestrzeni – może korzystać jak największa liczba osób. NGO muszą dążyć do umożliwienia udziału w swoich działaniach osobom ze szczególnymi potrzebami, w tym osobami z niepełnosprawnościami.

NGO powinny dążyć do tego, aby nie tworzyć barier i działać na rzecz ich znoszenia. Obecnie idea „NGO bez barier” staje się powszechnym standardem. Ważną rolę mają do odegrania tutaj NGO, które poprzez swoją działalność mogą aktywnie kreować działania sprzyjające tworzeniu dostępnej przestrzeni publicznej. Aby przestrzeń bez barier dobrze służyła rozwojowi lokalnej społeczności musi być dostępna dla wszystkim bez względu na sprawność – wzrokową, ruchową lub poznawczą. Przestrzeń publiczna będzie służyła zacieśnianiu więzi międzyludzkich oraz rozwojowi społeczeństwa obywatelskiego. Istotne jest zbieranie informacji o szczegółowych potrzebach odbiorców działań NGO i dopasowania do nich rozwiązań zapewniających dostępność.

NGO STAWIAJĄ NA DOSTĘPNOŚĆ W SIECI

Zgodnie z art. 2 ust. 5) ustawy z 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych w niektórych przypadkach ustawę muszą stosować NGO. Dotyczy to NGO, które posiadają strony internetowe lub aplikacje mobilne oraz prowadzą statutową działalność pożytku publicznego na rzecz: ochrony i promocji zdrowia, osób z niepełnosprawnościami lub osób w wieku emerytalnym.

Ustawa nie zmusza NGO do posiadania stron WWW i aplikacji mobilnych, a dotyczy tylko tych podmiotów, które już strony WWW mają lub zamierzają je zbudować. Dostępność cyfrowa oznacza zgodność z wymaganiami międzynarodowego standardu WCAG 2.1. AA określonymi w tabeli załączonej do ustawy o dostępności. WCAG (Web Content Accessibility Guidelines) to międzynarodowy standard ustanowiony przez W3C (The World Wide Web Consortium), który określa zasady tworzenia treści internetowych, aby były one dostępne dla wszystkich użytkowników – bez względu na wiek, dysfunkcje, zamożność, użyty sprzęt, szczególne potrzeby itd.

W Polsce od 2019 r. obowiązuje najnowsza wersja WCAG 2.1. Ustawa wprowadza też obowiązek umieszczania na stronach WWW deklaracji dostępności. Ustawa wprowadza kary za nieuzasadnione i uporczywe łamanie zasad dostępności. Na mocy innych przepisów obowiązek dostępności stron WWW i prowadzenia dostępnych działań komunikacyjnych obowiązuje także wszystkie NGO, które korzystają z dotacji ze środków unii europejskiej, pod rygorem utraty dofinansowania.

English English Polish Polish Ukrainian Ukrainian
Skip to content